હોમિયોપેથી એટલે શું?

હોમિયોપેથીનો પરિચય અને ઇતિહાસ

  • હોમિયોપેથી એક વિકલ્પીક ચિકિત્સાપધ્ધતિ છે. હોમિયોપેથીને પ્રારંભિક(૧૭૯૬) વૈજ્ઞાનિક રૂપ આપનાર હતા ડૉ. સેમ્યુઅલ હાનેમન્ન(1755-1843). હોમિયોપેથીનો આધારભૂત નિયમ લગભગ ૨૫૦૦ પેહલા હિપ્પોક્રેટીસ દ્વારા વર્ણવાયો હતો. હાનેમન્ન દ્વારા ૨૦૦ વર્ષ પેહલા શોધવામાં આવેલી આ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ કુદરતી અને પ્રસ્થાપિત હોવાને કારણે તેના અનુસરણમાં સતત વધારો થતા આજના સમયમાં પણ સફળ રહી છે.
what-is-homeopathy-facts-natural-most-use-5-major-becefits

what-is-homeopathy-facts-natural-most-use-5-major-benefits

“હોમિયોપેથી” શબ્દ બે ગ્રીક શબ્દનો બનેલો છે, હોમોઇસ એટલે કે, ‘ના જેવું’ અને પેથોસ એટલે કે ‘પીડા’. હોમિયોપેથીનો સરળ અર્થ થાય છે. “સિમિલિયા સિમિલિબસ સ્કરેન્ચર” જેનો અર્થ થાય છે, “સમાન લક્ષણોની સમાનતાથી કાળજી લેવી” એ પ્રકારની કુદરતી પદ્ધતી પર આધારીત છે.

આજના સમયમાં હોમિયોપેથી એ ખૂબ જ ઝડપથી વિકસિત થતી સિસ્ટમ છે અને તેની સેવા લગભગ સંપૂર્ણ વિશ્વમાં ફેલાયેલી છે. દવાની ગોળીની સલામતી અને કાળજીની સૌમ્ય પ્રકૃતિને લીધે ભારતમાં આ નામ હવે લગભગ ઘરઘરમાં જાણીતું બની ગયું છે. એક સામાન્ય સર્વે અનુસાર, ભારતની કુલ વસ્તીના લગભગ 10 ટકા લોકો તેમની સ્વાસ્થ્યની જાળવણી માટે ફક્ત હોમિયોપેથી દવા પર આધાર રાખે છે અને દેશમાં આ પ્રણાલી બીજી સૌથી જાણીતી પ્રણાલી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

ભારતમાં હોમિયોપેથીની સારવાર શરૂ થયાને દોઢ સદી જેટલો સમય થઇ ગયો છે. દેશના મૂળ અને પરંપરામાં એવી રીતે ભળી ગઇ છે કે હવે તે રાષ્ટ્રિય દવાઓ તરીકે ઓળખાય છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકો  નાસ્વાસ્થ્યની જાણવણી કરવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવી રહી છે. તેની શક્તિ દર્દીને માનસિક, લાગણી, આધ્યાત્મિક અને શારીરિક સ્તરે એમ ચાર સ્તરે આંતરીક ક્ષમતાને પારખીને સાકલ્યવાદી (holistic) અભિગમથી બીમારીને સચોટ રીતે અસર કરે છે.

ચિકિત્સા

હોમિયોપેથીક ચિકિત્સક જ્યારે દર્દીને ઉપચાર માટે દવા આપતા હોય ત્યારે બે પ્રકારના સંદર્ભને ધ્યાને રાખે છે:

  • ઔષધ શાસ્ત્ર અને
  • માહિતી સંગ્રહ.

હોમિયોપેથીક ઔષધ શાસ્ત્ર એ “ઔષધીય ચિત્ર” છે, જેને “ઉપચાર”ની એબીસીડીના અનુસાર ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવી છે, જેમાં તેના લક્ષણો સાથે અલગ ઉપચારને પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. એક હોમિયોપેથી માહિતી સંગ્રહમાં રોગના લક્ષણોની એક અનુક્રમણિકા આપવામાં આવી હોય છે જેમાં એક નિશ્ચિત લક્ષણો સાથે તેના ઉપચારોનું લિસ્ટ આપવામાં આવે છે.

હોમિયોપેથી ઉપચારમાં ઘણા પ્રાણીઓ, છોડ, ખનીજ અને કૃત્રિમ પદાર્થોનો ઉપયોગ થાય છે. દા.ત. દવાઓમાં આર્સેનિકર્મ એલ્બમ(આર્સેનિક ઓક્સિડ), નેટ્રમ મ્યુરિયાટિકમ (સોડિયમ ક્લોરાઇડ કે ટેબલ મીઠું), લેકેસીસ મુચા(બુશમાસ્ટર સાપનું ઝેર), ઓપિયમ અને થીરોઇડિનમ(થાઇરોઇડ હાર્મોન). હોમિયોપેથીમાં રોગમાંથી બનાવવામાં આવતી દવા નોસોડસ(ગ્રીક નોસોસ, રોગમાંથી) બનાવવામાં આવે છે અથવા મળ-મૂત્ર અને શ્વાચ્છોશ્વાસના નિકાલ, લોહી અથવા કોશીકા વગેરે જેવા પેથોલોજિકલ નમૂના પર આધાર રાખે છે. હોમિયોપેથીક ઉપચાર પદ્ધતિ સ્વાસ્થ્યવર્ધક વસ્તુઓમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે જેને સારકોડ કહેવામાં આવે છે.

દવાની બનાવટ

હોમિયોપેથી ઉપચારમાં દવાઓનો ભૂક્કો કરવા માટે ખાંડણી અને દસ્તાનો પણ ઉપયોગ થાય છે, ઉપરાંત જરૂર પડે તો સ્ફટિક કે છીપલાઓનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે.

રોગ માટે ઉપચાર શરૂ કરતા પહેલા, હોમિયોપેથીક ચિકિત્સક બે પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે.

  • જે માંથી એક છે – ડાયનામિશેશન કે પોટેન્ટિશેશન પ્રક્રિયા જેમાં પદાર્થને આલ્કોહોલ કે શુદ્ધ કરેલા પાણી સાથે મેળવવામાં આવે છે અને
  • બીજી પ્રક્રિયા છે -તે સક્કસન, જેમાં શરીરને 10 અત્યંત મજબૂત સ્ટ્રોકથી મારવામાં આવે છે.

હાનેમન્ન એવા પદાર્થનો ઉપયોગ કરવાનુ સુચન આપતા હતા કે, જે રોગ જેવા લક્ષણો ધરાવતા હોય, પરંતુ તેમને જોયું કે આ બધા પદાર્થો લક્ષણોને વેગ આપે છે અને વેદના કે રોગમાં વધારો કરે છે, ક્યારેક ઝેરની આડઅસરો પણ થાય છે. ત્યારબાદ તેમણે નિર્દેશ કર્યો કે, પદાર્થોને થોડા મંદ કરવા જરૂરી છે. હાહનેમન્ન એવું માનતા હતા કે, સક્કશેસન દ્વારા પદાર્થોને થોડા મંદ કરવાથી તેની જરૂરી શક્તિને ફરીથી સક્રિય કરી શકાય છે અને તેને વધુ મજબૂત પણ બનાવી શકાય છે. સક્કશેસનની સુવિધા ઊભી કરવા માટે, હાહનેમન્ને એક બેઠક વાળી એક સ્પેશિયલ લાકડાંનું સ્ટ્રાઇકિંગ બોર્ડ બનાવ્યું જેને એક તરફથી ચામડાંથી કવર કરવામાં આવ્યું અને ઘોડાના વાળથી તે ભરવામાં આવ્યું. જેમાં શોષી શકાય તેવા સ્ફટિક અને છીપલા જેવા ઘન પદાર્થોને વાટીને તેની અંદર ભેળવીને દૂઘ-શર્કરા(ટ્રિટુરેશન) સાથે મેળવવામાં આવ્યા.

 ભેળવવું (મેળવણી)

હોમિયોપેથીમાં 3 લોગરિથમ સ્કેલનો ઉપયોગ લગભગ સતત થાય છે. હાહનેમન્ન દ્વારા સેન્ટેસિમલ કે સી સ્કેલ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં દરેક તબક્કે પદાર્થના પરિબળનો 100મો ભાગ ભેળવે છે. હાહનેમન્ન દ્વારા તેના સમગ્ર જીવનમાં સેન્ટસિમલ સ્કેલને ધ્યાને લીધો હતો. એ 2સીમાં જે પદાર્થને ભેળવવામાં આવે છે, તેમાં 100નો એક ભાગ મેળવવામાં આવે છે અને પછી અન્ય પદાર્થમાં જે સોલ્યુશન ભેળવવામાં આવે છે તેમાં આગળની બાબતોને ધ્યાને રાખીને 100 ભાગમાંથી ભેળવવામાં આવે છે. સોલ્યુશનના 10,000 ભાગમાંથી હકિકતમાં તો એક જ ભાગ કામગીરી આપે છે,

એ સિદ્ધાંત પર આ કામ કરે છે. એ 6સીમાં જે પદાર્થને ભેળવવામાં આવે છે, તેમાં આ પ્રક્રિયા 6 વખત કરવામાં આવે છે, જેના અંતમાં મુખ્ય પદાર્થ 100−6=10−12 ભાગ અથવા 1/1,000,000,000,000)ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે. આથી પણ ઉંચા સ્તરે જે પદાર્થોને ભેળવવામાં આવે છે તેમાં પણ આ જ નિયમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. હોમિયોપેથીમાં જે પદાર્થને વધારે ભેળવવામાં આવે તેમાં વધુ ક્ષમતા હોય તેવું માનવામાં આવે છે, અને વધુ ભેળવવામાં આવેલા પદાર્થને હોમિયોપેથ દ્વારા ઉપચાર માટે વધુ અસરકારક અને વધુ સારા ગણવામાં આવે છે. અંતમાં ઘણા પદાર્થ એવા પણ હોય છે જે ઓગળી જતા પદાર્થો (શુદ્ધ પાણી, ખાંડ કે આલ્કોહોલ)માંથી ઓગળીના જનાર પદાર્થોમાં પણ ભેળવવામાં આવે છે.

હાહનેમન્ન દ્વારા મોટા ભાગના હેતુ માટે 30સીના સ્તરે પદાર્થને ભેળવવા માટેની વધુ પ્રાસ્તાવિક ગણાવ્યું છે(એટલે કે, તેમાં પદાર્થની ભેળવણીનો સિદ્ધાંત 1060.કેમિકલ પદાર્થને ભેળવવાના એકમના શક્ય તેટલા નાના એકમો અણુ કે નાનામાં નાના કણનો ઉપયોગ કરવા માટે હાહનેમન્નના સમયમાં એવું ધારીએ કે, ઉપચારને ઓળખીને તેના માટે પદાર્થને ભેળવવામાં આવતા હતા. સૌથી સારા પદાર્થની ભેળવણીમાં સામાન્ય રીતે મુખ્ય પદાર્થના 12સીના સંદર્ભે એક નાનામાં નાના કણનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે.

તપાસ

આ ચિકિત્સાને દર્દીઓ પર ઉપયોગ કર્યા પહેલા ઘણા વર્ષો સુધી હાહનેમન્ને પોતાની જાત પર તથા અન્ય લોકો પર પ્રયોગ કર્યા હતા. તેઓના પ્રયોગોએ બિમાર લોકો પર તાત્કાલિક ઉપચાર તરીકે અસર ન કરી, કારણ કે, તેમણે એવું વિચાર્યુ કે આ લગભગ એક સરખી જ ઉપચાર પદ્ધતિ છે, તેની વિશિષ્ટતા એ છે કે, તે દર્દની જેવા જ લક્ષણો ઉભા કરે છે, અને પછી રોગ દ્વારા ઊભા થયેલા લક્ષણોને નિર્ણયાક રીતે કામગીરી કરવામાં નિષ્ક્રિય બનાવે છે. જેને પરિણામે બીમાર લોકો આ પ્રયોગોથી દૂર રહે છે.

કોઇ નિશ્ચિત રોગ માટે નક્કી કરવામાં આવતી નિર્ણાયક ઉપચાર પદ્ધતિને પ્રોવિંગ કહેવાય છે, જેનો મૂળ જર્મન શબ્દ પ્રુફંગ છે, જેનો અર્થ થાય છે, “તપાસ”. હોમિયોપેથી તપાસ એ એક પદ્ધતિ છે જેના દ્વારા હોમિયોપેથી ઉપચાર નક્કી કરવામાં આવે છે.

સંલગ્ન ઉપચાર પદ્ધતિઓ

ઇસોપેથી

ઇસોપેથી પદ્ધતિ હોમિયોપેથીમાંથી જ આવી છે અને 1830માં જ્હોન્ન જોસેફ વિલ્હેલ્મ લક્સ દ્વારા તેને શોધવામાં આવી છે. સામાન્ય રીતે જોઇએ તો, ઇસોપેથી એ હોમિયોપેથીથી થોડું અલગ છે જેમાં ચિકિત્સાને “નોસોડસ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે એવી વસ્તુઓમાંથી બનાવવામાં આવે છે જે રોગનું કારણ કે રોગમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે, દા.ત. રસી. ઘણી બધી કહેવાતી “હોમિયોપેથીક રસી” ઇસોપેથીનું એક રૂપ છે.

ફૂલો દ્વારા ઉપચાર

ફૂલો દ્વારા કરવામાં આવતા ઉપચારમાં ફૂલોને પાણીમાં નાખીને તેને સુર્ય પ્રકાશમાં મૂકવામાં આવે છે. જેમાં સૌથી પ્રખ્યાત છે બેચ ફ્લાવર રેમેડીઝ, જે એડવર્ડ બેચ નામના ફિઝિશિયન અને હોમિયોપેથ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી. તેમ છતાં આ સારવારનો પ્રસ્તાવ પણ વૈશ્વિક સ્તરે હોમિયોપેથીને જ અનુસરે છે અને તેની ઉપચાર પદ્ધતિ પણ હોમિયોપેથીની જેમ જ હાઇપોથેટિકલ “આવશ્યક શક્તિ” માટે લડે છે. પરંતુ તે તૈયાર કરવાની પદ્ધતિ અલગ છે. બેચ ફ્લાવર ઉપચાર ફૂલોને એક વાટકામાં મૂકીને સુર્યનો તડકો પડે તેવા પાણીમાં મૂકવા જેવી “સૌમ્ય” પદ્ધતિથી કરવામાં આવે છે,

ઈલેક્ટ્રોહોમિયોપેથી

ઈલેક્ટ્રોહોમિયોપેથીનો જન્મ 19મી સદીમાં થયો હતો જેમાં ઈલેક્ટ્રિક સારવારની સાથે હોમિયોપેથીની પણ સારવાર કરવામાં આવે છે.

સંબધિત સ્ત્રોત

 

# What is homoeopathy in Gujarat…

 

Doctor homoeopathic clinic in rajkot

Homoeopathic clinic in rajkot

More from our blog

See all posts
No Comments

Leave a Comment